درسنامه آموزشی عربی (2) یازدهم علوم انسانی

﴿اَلرَّحْمٰنُ عَلَّمَ الْقُرآنَ خَلَقَ الْإنسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ﴾ اَلرَّحمٰن: 1 تا 4
خدای بخشاینده، قرآن را آموزش داد، انسان را آفرید، سخن گفتن را به او آموخت.

تأثیرُ اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ عَلَی اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ

اَلْمُفرَداتُ الْفارِسیَّةُ دَخَلَتِ اللُّغَةَ الْعَرَبیَّةَ مُنذُ الْعَصرِ الْجاهِلیِّ، فَقَدْ نُقِلَتْ إلَی الْعَرَبیَّةِ أَلفاظٌ فارِسیَّةٌ کَثیرَةٌ بِسَبَبِ التِّجارَةِ وَ دُخولِ الْإیرانیّینَ فِی الْعِراقِ وَ الْیَمَنِ،
واژگان فارسی از دورۀ جاهلی وارد زبان عربی شدند، کلمات فارسیِ بسیاری به دلیل بازرگانی و ورود ایرانیان به عراق و یمن به زبان عربی منتقل شد.

وَ کانَتْ تِلکَ الْمُفرَدات تَرتَبِطُ بِبَعضِ الْبَضائِعِ الَّتی ما کانَتْ عِندَ الْعَرَبِ کَالْمِسکِ وَ الدّیباجِ. وَ اشْتدَّ النَّقلُ مِنَ الْفارِسیَّةِ إلَی الْعَرَبیَّةِ بَعدَ انْضِمامِ إیران إلَی الدَّولَةِ الْإسلامیَّةِ.
و این واژگان در ارتباط با کالا‌هایی بود که نزد عرب نبود؛ مانند مشک و ابریشم. و انتقال از فارسی به عربی پس از پیوستن ایران به دولت اسلامی شدّت گرفت.

و فِی العْصَرِ الْعَبّاسیِّ ازْدادَ نُفوذُ اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ حینَ شارَکَ الْإیرانیّونَ فی قیامِ الدَّولَةِ الْعَبّاسیَّةِ عَلیٰ یَدِ أَمثالِ أبی مُسلِمٍ الْخُراسانیِّ وَ آلِ بَرمَک.
و در عصر عبّاسی هنگامی که ایرانیان در برپایی دولت عبّاسی به دست امثال ابومسلم خراسانی و خاندان برمک شرکت کردند نفوذِ زبان فارسی افزایش یافت.

وَ کانَ لِابْنِ الْمُقَفَّعِ دَوْرٌ عَظیمٌ فی هذَا التَّأثیرِ، فَقَد نَقَلَ عَدَداً مِنَ الْکُتُبِ الْفارِسیَّةِ إلَی الْعَرَبیَّةِ، مِثلُ کَلیلَة وَ دِمنَة.
و ابن مقفّع نقش بزرگی در این اثرگذاری داشت، [او] تعدادی از کتاب‌های فارسی مانند کلیله و دمنه را به عربی برگرداند.

وَ لِلْفیروزآبادیِّ مُعْجَمٌ مَشْهورٌ بِاسْمِ الْقاموسِ یَضُمُّ مُفْرَداتٍ کَثیرَةً بِاللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ.
و فیروزآبادی فرهنگ لغت مشهوری به نام القاموس دارد که واژگان بسیاری را به زبان عربی در بر دارد.

و قدَ بَیَّنَ عُلَماءُ اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ وَ الْفارِسیَّةِ أَبعادَ هٰذَا التَّأثیرِ فِی دِراساتِهِم،
و دانشمندان زبان عربی و فارسی جنبه‌های این اثرگذاری را در مطالعاتشان آشکار ساخته‌اند.

فَقَدْ أَلَّفَ الدُّکتورُ ألتونجی کِتاباً یَضُمُّ الْکَلِماتِ الْفارِسیَّةَ الْمُعَرَّبَةَ سَمّاهُ «مُعْجَمَ الْمُعَرَّباتِ الْفارِسیَّةِ فِی اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ».
دکتر تونجی کتابی را تألیف کرد که کلمات فارسیِ عربی شده را در بر می‌گرفت [و] آن را «فرهنگ معرّبات فارسی در زبان عربی» نامید.

أَمَّا الْکَلِماتُ الْفارِسیَّةُ الَّتی دَخَلَتِ اللُّغَةَ الْعَرَبیَّةَ فَقَدْ تَغَیَّرَتْ أَصواتُها وَ أَوزانُها، وَ نَطَقَهَا الْعَرَبُ وَفْقاً لِأَلسِنَتِهِم،
امّا صدا و وزن آن واژه‌های فارسی که وارد زبان عربی شد دگرگون شد و عرب‌ها آن را مطابق زبان خودشان تلفّظ کردند.

فَقَدْ بَدَّلُوا الْحُروفَ الْفارِسیَّةَ «گ، چ، پ، ژ» الَّتی لا توجَدُ فی لُغَتِهِم إلیٰ حُروفٍ قَریبَةٍ مِن مَخارِجِها؛ مِثْلُ:
حروف فارسیِ «گ، چ، پ» را که در زبانشان نبود به حروفی نزدیک به مخرج‌هایشان تبدیل کردند؛ مثال:

پَردیس $\leftarrow $ فِردَوس،
مِهرگان $\leftarrow $ مِهرَجان،
چادُرشَب $\leftarrow $ شَرشَف و ...

وَ اشتَقّوا مِنها کَلِماتٍ أُخریٰ، مِثلُ «یَکْنِزونَ» فی آیَةِ ﴿... یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ...﴾ مِن کَلِمَةِ «گَنج» الْفارِسیَّةِ.
و واژگان دیگری از آن برگرفتند؛ مانند «یَکْنِزونَ» در آیۀ ﴿... یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ...﴾ از کلمۀ فارسیِ گنج.

عَلَینا أَنْ نَعْلَمَ أَنَّ تَبادُلَ الْمُفرَداتِ بَیْنَ اللُّغاتِ فِی الْعالَمِ أَمرٌ طَبیعیٌّ یَجْعَلُها غَنیَّةً فِی الْسُلوبِ وَ الْبَیانِ،
باید بدانیم که تبادل واژگان میان زبان‌های جهان امری طبیعی است که آنها را در شیوه و گفتار غنی می‌سازد.

وَ لا نَستَطیعُ أَن نَجِدَ لُغَةً بِدونِ کَلِماتٍ دَخیلَةٍ؛ کانَ تَأثیرُ اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ عَلَی اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ قَبلَ الْإسلامِ أَکثَرَ مِن تَأثیرِها بَعدَ الْإسلامِ،
و نمی‌توانیم که زبانی بدون کلمات دخیل پیدا کنیم. تأثیر زبان فارسی بر زبان عربی پیش از اسلام بیشتر از تأثیرِ آن پس از اسلام بوده است.

وَ أَمّا بَعْدَ ظُهورِ الْإسلامِ فَقَدِ ازْدادَتِ الْمُفرَداتُ الْعَرَبیَّةُ فِی اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ بِسَبَبِ الْعامِلِ الدّینیِّ.
امّا پس از پیدایش اسلام واژگان عربی در زبان فارسی به دلیل عامل دینی بیشتر شد.

لغات جدید

اِزْدادَ: افزایش یافت (مضارع: یَزْدادُ)	اِشْتَدَّ: شدّت گرفت (مضارع: یَشْتَدُّ)	اِشْتَقَّ: برگرفت (مضارع: یَشْتَقُّ)
اِنْضِمام: پیوستن (اِنْضَمَّ، یَنْضَمُّ)	بَیَّنَ: آشکار کرد (مضارع: یُبَیِّنُ)	تَغَیَّرَ: دگرگون شد (مضارع: یَتَغَیَّرُ)
دَخیل: وارد شده	دیباج: ابریشم	شارَکَ: شرکت کرد (مضارع: یُشارِکُ)
مُعَرَّب: عربی شده	مُفرَدات: واژگان	مِسْک: مُشک
نَطَقَ: بر زبان آورد (مضارع: یَنْطِقُ)	نَقَلَ: منتقل کرد (مضارع: یَنْقُلُ)	وَفْقاً لِـ: بر اساسِ
یَضُمُّ: در بر می‌گیرد (ماضی: ضَمَّ)

أَجِبْ عَنِ الْأَسئِلَةِ التّالیَةِ مُستَعیناً بِالنَّصِّ.

1- لِماذَا ازْدادَتِ الْمُفرَداتُ الْعَرَبیَّةُ فِی اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ بَعْدَ ظُهورِ الْإسلامِ؟ فَقَدِ ازْدادَتِ الْمُفرَداتُ الْعَرَبیَّةُ فی اللُّغَةِ الْفارِسیَّةِ بِسَبَبِ الْعامِلِ الدّینیِّ.
چرا کلمات عربی بعد از ظهور اسلام در زبان فارسی زیاد شد؟

2-بَعْدَ أَیِّ حادِثٍ تاریخیٍّ اشْتَدَّ نَقْلُ الْکَلِماتِ الْفارِسیَّةِ إلَی الْعَرَبیَّةِ؟ اِشْتَدَّ النَّقلُ مِنَ الْفارِسیَّةِ إلَی الْعَرَبیَّةِ بَعدَ انْضِمامِ إیران إلَی الدَّولَةِ الْسلامیَّةِ.
بعد از کدام حادثه‌ی تاریخی انتقال کلمه‌های فارسی به عربی شدت یافت؟

3- مَنْ هوَ مُؤَلِّفُ «مُعْجَمِ الْمُعَرَّباتِ الْفارِسیَّةِ فِی اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ»؟ الدُّکتورُ التّونجیُّ
مؤلف کتاب «فرهنگ معرّبات فارسی در زبان عربی» کیست؟

4- مَتیٰ دَخَلَتِ الْمُفرَداتُ الْفارِسیَّةُ فِی اللُّغَةِ الْعَرَبیَّةِ؟ اَلْمُفرَداتُ الْفارِسیَّةُ دَخَلَتِ اللُّغَةَ الْعَرَبیَّةَ مُنذُ الْعَصرِ الْجاهِلیِّ.
چه زمانی واژه‌های فارسی وارد زبان عربی شد؟

5- بِأَیِّ سَبَبٍ نُقِلَتِ الْمُفرَداتُ الْفارِسیَّةُ إلَی الْعَرَبیَّةِ؟ بِسَبَبِ التِّجارَةِ وَدُخولِ الْیرانیّینَ فی الْعِراقِ وَالْیَمَنِ.
به چه دلیلی واژگان فارسی به عربی منتقل شد؟

6- أَیُّ شَیءٍ یَجْعَلُ اللُّغَةَ غَنیَّةً فِی الْسُلوبِ وَ الْبَیانِ؟ إِنَّ تَبادُلَ الْمُفرَداتِ بَیْنَ اللُّغاتِ فِی الْعالَمِ أَمرٌ طَبیعیٌّ یَجْعَلُها غَنیَّةً فی الُْسلوبِ وَالْبَیانِ.
چه چیزی زبان را در سبک و بیان بی‌نیاز می‌کند؟

اِخْتَبِرْ نَفْسَکَ

تَرجِمْ ما یَلی حَسَبَ قَواعِدِ الْمَعرِفَةِ وَ النَّکِرَةِ.

1- ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ﴾ الَنوّر: 35
خداوند نور آسمان‌ها و زمین است؛ مَثَلِ نور او مانند چراغدانی است که در آن چراغی است، آن چراغ در (داخل) شیشه‌ای است که آن شیشه گویی ستاره‌ای درخشان است.

2- ﴿... أَرْسَلْنَا إِلَی فِرْعَوْنَ رَسُولاً فَعَصَی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ ...﴾ اَلْمُزَّمِّل: 15 و 16
رسولی به سوی فرعون فرستادیم پس فرعون از آن رسول نافرمانی کرد... .

3- عالِمٌ یُنتَفَعُ بِعِلْمِهِ، خَیرٌ مِنْ أَلْفِ عابِدٍ. رَسولُ اللّٰهِ (ص)
دانشمندی که از علم او بهرمند می‌شوند (بهره برده می‌شود)، بهتر از هزار عبادت کننده است.

اِخْتَبِرْ نَفْسَکَ

تَرجِمِ الْآیَتَینِ وَ الْحَدیثَ حَسَبَ قَواعِدِ الدَّرسِ، ثُمَّ عَیِّنِ الْأَفَعالَ الْمُضارِعَةَ.

1- ﴿وَ عَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ﴾ اَلْبَقَرَة: 216
چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید در حالی که آن برای شما بهتر است، و چه بسا چیزی را دوست می‌دارید حال آن، برای شما بد است.
فعل مضارع: أَنْ تَکْرَهُوا، أَنْ تُحِبُّوا

2- ﴿... أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لَا بَیْعٌ فِیهِ وَلَا خُلَّةٌ ...﴾ اَلْبَقَرَة: 254
از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آنکه روزی بیاید (فرا رسد) که در آن نه داد و ستدی است و نه دوستی و نه شفاعتی.
فعل مضارع: أَنْ یَأْتِیَ

3- مِنْ أَخْلاقِ الْجاهِلِ الْإجابَةُ قَبْلَ أَنْ یَسْمَعَ وَ الْمُعارَضَةُ قَبْلَ أَنْ یَفْهَمَ وَ الْحُکْمُ بِما لا یَعْلَمُ. الْإمامُ الصّادِقُ (ع)
از اخلاق نادان پاسخ دادن قبل از اینکه بشنود و مخالف کردن قبل از این که بفهمد و حکم دادن به آنچه که نمی‌داند.
فعل مضارع: أَنْ یَسْمَعَ، أَنْ یَفْهَمَ، لا یَعْلَمُ

اَلتَّمارین